http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/index.php?action=tekst&id=108

 

Przedruk z: Grzegorz Bugajak, Jacek Tomczyk (red.), Kontrowersje wokół początków człowieka, Księgarnia św. Jacka, Katowice 2007, s. 209-224. Fragmenty tekstu, których nie ma w wersji opublikowanej, zaznaczono nawiasami klamrowymi {} i zapisano czerwoną czcionką. (Barwa czcionki lepiej jest widoczna na monitorze, a nawiasy – na czarno-białym wydruku.) W przedruku, za wyjątkiem spisu literatury, zastosowano zielonogórski styl cytowania.

 

s. 209

 

Kazimierz Jodkowski

Instytut Filozofii

Uniwersytet Zielonogórski

 

Kłopoty teistycznego ewolucjonizmu

 

Streszczenie

Teistyczny ewolucjonizm jest standardowym sposobem godzenia biblijnego opisu stworzenia z naukowym (ewolucjonistycznym) ujęciem pochodzenia życia i człowieka. Stanowisko to napotyka na szereg trudności natury religijnej i metodologicznej. Niektóre z nich wydają się nie do przezwyciężenia.

 

           Istnieje kilka zapalnych miejsc, w jakich ujęcia religijne i naukowe wchodzą w ostry konflikt. Teistyczny ewolucjonizm jest próbą pogodzenia nauki i religii w jednym z takich miejsc. Konflikt dotyczy tu pochodzenia form życia (czasami niezgodnie z pierwotnym rozumieniem ewolucji – także pochodzenia samego życia). Tradycyjne ujęcie religijne, które swój wyraz znalazło w biblijnym opisie stworzenia, przypisywało pochodzenie życia i jego form Bogu. Ewolucjonizm natomiast głosi, że cała różnorodność życia powstała w procesie przyrodniczym nazywanym ewolucją. Teistyczni ewolucjoniści neutralizują powstały konflikt jako pozorny stwierdzając, że – zgodnie z ujęciem religijnym – że Bóg jest stwórcą życia oraz – zgodnie z ujęciem ewolucjonistycznym – że ewolucja była metodą stwarzania. [1]

           W nazwie teistycznego ewolucjonizmu występują dwa pojęcia: teizm i ewolucjonizm. Oba mogą być rozmaicie rozumiane. Niektóre problemy teistycznego ewolucjonizmu, o których chcę mówić, pojawiają się i znikają przy rozmaitych sensach tych słów. Sama koncepcja, ze Bóg stworzył życie i rozmaite jego formy poprzez (przy pomocy) procesu ewolucji, nie jest wewnętrznie sprzeczna, to znaczy, że można tak dobrać znaczenia słów „stworzył” i „ewolucja”, by nie powodowało to konfliktu. Gorzej jednak jest, gdy stosujemy zastane, używane powszechnie sensy tych słów.

           Istnieje mnogość rozumień słowa „ewolucja”. [2] Najczęściej mówi się o zmianie częstości genów w populacjach lub o wspólnocie pochodzenia. Pierwszy sens ma charakter empiryczny i znajduje wystarczające potwierdzenie laboratoryjne i obserwacyjne. W takim zakresie, w jakim posiada ono mocne empiryczne potwierdzenie, odnosi się do czegoś, co się nazywa mikroewolucją (zmiennością wewnątrzgatunkową lub niewiele wyższą). [3] Drugi sens ma charakter teoretyczny, unifikuje sposób widzenia przez biologów świata ożywionego, ma też znaczne,

——————————

[1] „Wierzę, że Bóg Wszechmogący stworzył niebiosa i Ziemię oraz wszelkie życie na Ziemi. Dokonał tego w ciągu miliardów lat. Odpowiada za ten proces od początku czasu i nadal jest zań odpowiedzialny. Kierował On rozwojem form życia w czasie, co wiele osób nazywa ewolucją” (Carl Drews, „Theistic Evolution” An Essay 2000, Last update: June 2, 2005; http://www.theistic-evolution.com/theisticevolution.html); „Projektant sporządził przyrodnicze prawa życia i używa ewolucji, by zrealizowała Jego cele” (Richard G. Colling, Random Designer. Created from Chaos to Connect with the Creator, Browning Press, Bourbonnais, Illinois 2004, s. 17). Przykładów tego typu wypowiedzi można znaleźć mnóstwo.

[2] Omawiałem je w: Kazimierz Jodkowski, Metodologiczne aspekty kontrowersji ewolucjonizm-kreacjonizm, Realizm. Racjonalność. Relatywizm t. 35, Wyd. UMCS, Lublin 1998, s. 21-28 (rozszerzona wersja: http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/index.php?action=tekst&id=41).

[3] Dokładnie przez mikroewolucję rozumie się zmienność wewnątrzgatunkową, ale nie wszyscy taksonomowie tak samo wyznaczają granice gatunków. To, co jeden uczony nazywa gatunkiem, inny może uważać za odmianę czy rasę. Dlatego dodałem zwrot „lub niewiele wyższą”.

 

s. 210

choć nie tak pewne jak przy pierwszym sensie, potwierdzenie empiryczne z różnych dyscyplin naukowych. [4] Odnosi się ono do makroewolucji, czyli zmian wyraźnie powyżej poziomu gatunku, do powstawania nowych planów budowy ciała.  O pierwszym mówi tzw. szczególna teoria ewolucji, o drugim – ogólna teoria ewolucji. [5]

           Z grubsza mówiąc przez teizm będę rozumiał pogląd, że istnieje istota nadprzyrodzona, Bóg, i że przynajmniej od czasu do czasu, jeśli nie stale, oddziałuje ona na stworzoną przez siebie przyrodę. Teizm więc to nadnaturalistyczny interwencjonizm. Jego paradygmatycznym przykładem jest teizm chrześcijański. Przez ewolucjonizm rozumiem natomiast koncepcję przyjmowaną obecnie przez niemal cały świat naukowy, mówiącą o wspólnocie pochodzenia, w której mechanizmem zmian są mutacje genetyczne i dobór naturalny. Problemy teistycznego ewolucjonizmu biorą się właśnie z połączenia tych obu pojęć, teizmu i ewolucjonizmu, w jedno pojęcie.

 

Kłopoty z przypadkiem

           Mówi się, że dobór ma charakter deterministyczny, ale mutacje mają charakter przypadkowy. Proces ewolucyjny wskutek tego ma w dużym stopniu charakter przypadkowy. Znaczy to, ze mutacje nie prowadzą do lepszego przystosowania się organizmu do środowiska: jedne z nich zwiększają przystosowanie, inne zmniejszają, a jeszcze inne mają charakter neutralny. [6] Pojęcia przypadku w odniesieniu do zjawisk życia używa się także w jeszcze innym sensie, w sensie braku konieczności. Przypadkowy charakter mają nie tylko mutacje, ale nawet samo powstanie życia.

——————————

{[4] Należy wszak podkreślić, że syntetyczna teoria ewolucji w odniesieniu do zdarzeń makroewolucyjnych, pomimo wspierania jej znaczącymi danymi z różnych dziedzin, pozostała w zasadzie nie udowodniona” (Solomon Eldra Pearl, Linda R. Berg, Diana W. Martin, Claude A. Villee, Biologia, Multico Oficyna Wydawnicza, Warszawa 1996, s. 445).}

[5] Por. „W swojej książce Darwin faktycznie przedstawił dwie powiązane wzajemnie, ale całkowicie odrębne teorie. Pierwsza, którą czasami nazywano «szczególną teorią», jest [...] ograniczona zakresowo i sprowadza się do propozycji, że nowe rasy i gatunki powstają w przyrodzie wskutek działania doboru naturalnego. [...] Druga teoria, którą często nazywano «ogólną teorią» [...] wypowiada twierdzenie, iż «szczególna teoria» stosuje się uniwersalnie, a przez to, że [...] bogatą różnorodność życia na Ziemi można wyjaśnić przez prostą ekstrapolację procesów, które doprowadzają do względnie trywialnych zmian. [...] Właśnie tę «ogólną teorię» większość ludzi ma na myśli, kiedy mówi o ewolucjonizmie” (Michael Denton, Evolution: A Theory in Crisis, Burnett Books, London 1985, s. 44). Wydaje się, że Denton w ostatnim cytacie poszedł śladem G.A. Kerkuta, który rozróżnił szczególną teorię ewolucji, opisującą jedynie niewielkie zmiany, od ogólnej teorii ewolucji: „Z drugiej strony istnieje teoria, że wszystkie ożywione formy świata wyłoniły się z jednego źródła, które samo pochodziło z formy nieorganicznej. Tę teorie można nazwać «Ogólną Teorią Ewolucji», a świadectwo empiryczne ją popierające nie jest wystarczająco mocne, byśmy mogli uważać ją za coś więcej niż hipotezę roboczą” (G.A. Kerkut, Implications of Evolution, International Series of Monographs on Pure and Applied Biology. Division: Zoology, General Editor: G.A. Kerkut, vol. 4, Pergamon Press, Oxford – London – New York – Paris 1960, s. 157).

[6] „Mutacje są naprawdę przypadkowe jedynie pod warunkiem, że przypadkowość jest zdefiniowana jako brak przewagi mutacji prowadzących do usprawnienia organizmu” (Richard Dawkins, Ślepy zegarmistrz: czyli, jak ewolucja dowodzi, że świat nie został zaplanowany, Biblioteka Myśli Współczesnej, PIW Warszawa 1994, s. 477); „Mutacje są przypadkowe w stosunku do korzyści przystosowawczych, natomiast nieprzypadkowe pod wszystkimi innymi względami. Dobór naturalny – i tylko dobór – prowadzi ewolucję w kierunkach nieprzypadkowych w stosunku do przystosowań organizmu” (tamże, s. 484-485).

 

s. 211

[...] trzeba skończyć z prastarą animistyczną wiarą w ciągłość świata organicznego i w jakąkolwiek konieczność ewolucji. Jeżeli się zważy, czego uczy biologia molekularna, nie zostaje nawet cień wątpliwości. Tylko przypadkiem powstało życie na Ziemi. Tylko przypadkiem zjawił się każdy poszczególny gatunek. I tylko przypadkiem istnieje dziś człowiek. Taka jest prawda. Trzeba się z nią pogodzić, z nią żyć, na niej budować. [7]

Życie pojawiło się na Ziemi: jakie przed tym wydarzeniem było prawdopodobieństwo jego wystąpienia? [...] jego aprioryczne prawdopodobieństwo było potencjalnie rzecz biorąc równe zeru. [8]

Człowiek musi zrozumieć, że jest tylko przypadkiem. [9]

           Ale działanie przypadkowe jako skierowane we wszystkich możliwych kierunkach wydaje się zaprzeczać działaniu istoty rozumnej. Jeśli Bóg jest stwórcą życia, to jego działanie musiało mieć charakter zaplanowany, ukierunkowany, prowadzący do jakiegoś celu. Wyraźnie o tym mówił Jan Paweł II:

Wszystkie obserwacje dotyczące rozwoju życia prowadzą do podobnych konkluzji. Ewolucja form żywych, której etapy i mechanizmy bada przyrodoznawstwo, ujawnia zachwycającą wewnętrzną celowość. Ta celowość, która kieruje tymi bytami bez ich udziału i bez ich wpływu, skłania człowieka do przypuszczeń o istnieniu umysłu, która jest ich wynalazcą, ich Stwórcą.

Tym wszystkim wskazówkom istnienia Boga Stwórcy niektórzy przeciwstawiają moc przypadku lub mechanizmów właściwych materii. Mówienie o przypadku w Kosmosie, który jest tak bardzo złożony w swoich elementach i tak cudownie celowy w swoim [dynamizmie] życia, oznaczałoby rezygnację z poszukiwania wyjaśnienia tego, co w tym świecie dostrzegamy. Byłoby to uznanie skutków bez przyczyny. Byłaby to abdykacja naszej ludzkiej inteligencji, wyrzekającej się poszukiwań i dążenia do rozwiązywania problemów. [10]

Tymczasem ewolucja, o jakiej mowa w neodarwinizmie, jest procesem niezapla­no­wanym, niekierowanym i pozbawionym celu.

Biologia zajmuje się obiektami złożonymi, tworzącymi wrażenie celowego zamysłu. [11]

[...] żywe efekty działania doboru naturalnego sprawiają wrażenie przemyślanego projektu, jak gdyby zaplanował je prawdziwy zegarmistrz. [12]

——————————

[7] Jacques Monod, Przypadek i konieczność, Warszawa 1974 (za: Antoni Hoffman, Wokół ewolucji, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1983, s. 73).

[8] Jacques Monod, Chance and Necessity. An Essay on the Natural Philosophy of Modern Biology, Knopf, New York 1971, s. 144.

[9] Wypowiedź Monoda cytowana w: Horace Freeland Judson, The Eighth Day of Creation, Simon & Schuster, New York 1979, s. 217.

[10] Cyt. za: Christoph Schönborn, „Odnajdywanie zamysłu w przyrodzie”, Filozoficzne Aspekty Genezy 2005, t. 2, http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/?action=tekst&id=72.

[11] Dawkins, Ślepy zegarmistrz..., s. 21.

[12] Tamże, s. 47.

 

s. 212

Ale do wyjaśnienia, dlaczego takie obiekty istnieją, nie jest potrzebna teoria Rozumnego Stwórcy.

Wbrew wszelkim pozorom jedynym zegarmistrzem w przyrodzie są ślepe siły fizyczne [...]. Dobór naturalny — odkryty przez Darwina ślepy, bezrozumny i automatyczny proces, o którym wiemy dziś, że stanowi wyjaśnienie zarówno istnienia, jak i pozornej celowości wszystkich form życia — działa bez żadnego zamysłu. Nie ma ani rozumu, ani wyobraźni. Nic nie planuje na przyszłość. Nie tworzy wizji, nie przewiduje, nie widzi. Jeśli w ogóle można o nim powiedzieć, że odgrywa w przyrodzie rolę zegarmistrza — to jest to ślepy zegarmistrz. [13]

Dobór naturalny to ślepy zegarmistrz — ślepy, bo nie patrzy w przód, nie planuje konsekwencji, nie ma celu. [14]

Nieprzewidywalność, niepowtarzalność, chaotyczność i losowość procesu ewolucyjnego podkreśla w wielu publikacjach czołowy współczesny ewolucjonista, Stephen Jay Gould:

Powtórzmy taśmę milion razy od początku w Burgess [Shale] i wątpię, by coś takiego jak Homo sapiens kiedykolwiek wyewoluowało ponownie. [15]

Człowiek jest „niesamowicie nieprawdopodobnym wydarzeniem ewolucyjnym”. [16]

Jest to „kosmiczny przypadek”. [17]

A więc jeśli chcesz zadać odwieczne pytanie – dlaczego ludzie istnieją? – to zasadnicza część odpowiedzi, dotycząca tych aspektów zagadnienia, o jakich nauka w ogóle może traktować, musi być taka: ponieważ Pikaia przetrwały dziesiątkowanie w Burgess. Odpowiedź ta nie przytacza ani jednego prawa przyrody; nie obejmuje żadnego twierdzenia na temat przewidywalnych dróg ewolucyjnych, żadnego obliczenia prawdopodobieństw na podstawie ogólnych reguł anatomii czy ekologii. Przetrwanie Pikaia było historycznym przypadkiem. [...] Jesteśmy dziećmi historii i musimy ustalić swoje własne drogi w tym najbardziej zróżnicowanym i interesującym z możliwych do pomyślenia wszechświatów – obojętnym na nasze cierpienie, a przez to ofiarowującym nam maksymalną wolność rozwoju lub upadku na wybranej przez nas drodze. [18]

——————————

[13] Tamże, s. 27.

[14] Tamże, s. 47.

[15] Stephen Jay Gould, Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History, W.W. Norton & Co., New York, NY 1989, s. 289.

[16] Tamże, s. 291.

[17] Tamże, s. 44.

[18] Tamże.

 

s. 213

[...] wielu paleontologów, w tym i ja, widzi obecnie gatunek Homo sapiens jako maleńką i całkowicie nieprzewidywalną gałązkę na bogato ugałęzionym drzewie życia – szczęśliwy przypadek ostatniej geologicznej chwili bez najmniejszej szansy powtórnego pojawienia się, gdyby to drzewo jeszcze raz wyrastało od nasienia. [19]

Łańcuchy i sieci wydarzeń historycznych są tak splątane, tak przepełnione czynnikami losowymi i chaotycznymi, tak niepowtarzalne i zawierające tyle jednostkowych (i swoiście powiązanych) podmiotów, że modele prostego przewidywania i powtarzalności wyników do nich się nie stosują. [20]

H. sapiens jest tylko małą, późną gałązką na ogromnie rozkrzewionym drzewie życia; niewielkim pędem, który niemal na pewno nie pojawiłby się ponownie, gdybyśmy mogli jeszcze raz zasadzić nasienie drzewa życia. [21]

Pogląd Goulda popiera olbrzymia większość świata nauki, czego dowodem jest opinia wyrażona w głośnym liście z 9 września 2005 roku 38 laureatów Nagrody Nobla przeciwko proponowanym w stanie Kansas zmianom w programie nauczania nauk przyrodniczych:

Z potwierdzającego ją empirycznego świadectwa logicznie wynika, że ewolucję należy rozumieć jako wynik niekierowanego, niezaplanowanego procesu przypadkowej zmienności i doboru naturalnego. [22]

Podobne opinie znajdujemy w uniwersyteckich podręcznikach:

 „Ewolucja jest przypadkowa i niekierowana” oraz „ewolucja działa bez planu czy celu”. [23]

Bardzo ważną cechą mutacji jest ich losowość. Wprawdzie w genomie mogą być pewne miejsca bardziej niż inne narażone na wystąpienie mutacji, jednakże nie można przewidzieć czasu ani miejsca, w którym następna mutacja zajdzie. Środki mutageniczne, takie jak promienie jonizujące czy różne mutageny chemiczne, zwiększają prawdopodobieństwo mutacji, ale nie mają wpływu na miejsce i czas zajścia tych zmian w komórce. [24]

           Na zarzut niezgodności  rozumienia ewolucji jako procesu przypadkowego z planowanym działaniem Boga odpowiada się dwojako

——————————

[19] Stephen Jay Gould, artykuł w Natural History, March 1993, s. 20; cyt. za: Henry M. Morris, “Foreword”, w: Duane T. Gish, Creation Scientists Answer Their Critics, Institute for Creation Research, 1993, s. v [iv-vii].

[20] Stephen Jay Gould, „Ewolucja życia na Ziemi”, Świat Nauki, Grudzień 1994, nr 12 (40), s. 61 [61-68].

[21] Tamże, s. 68.

[22] The Elie Wiesel Foundation For Humanity, Nobel Laureates Initiative, September 9, 2005, TO: Kansas State Board of Education, http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf.

[23] Kenneth Miller and Joseph Levine, Biology, Fifth Edition, Prentice-Hall, Upper Saddle River, NJ 2000, s. 217.

[24] Halina Krzanowska, „Zapis informacji genetycznej”, w: Halina Krzanowska, Adam Łomnicki, Jan Rafiński, Henryk Szarski, Jacek M. Szymura, Zarys mechanizmów ewolucji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1995, s. 36 [17-70].

 

s. 214

a) Przypadek w procesie ewolucji to złudzenie

           Przykładem pierwszego sposobu odpowiadania na wspomniany zarzut jest pogląd George’a Coyne’a:

Przypadek to sposób, w jaki my, naukowcy, postrzegamy Wszechświat. To nie ma nic wspólnego z Bogiem. Wszechświat nie jest przypadkowy dla Boga, ale jest przypadkowy dla nas. [25]

oraz Jana Kozłowskiego:

Zgadzam się [...] z Einsteinem, że Pan Bóg nie gra w kości. Czy ma sens pojęcie zdarzenia losowego dla kogoś, kto rzucając kością zna równocześnie wynik? Co nam wydaje się losowe, nie jest losowe dla Boga. Z naukowego punktu widzenia, a więc z punktu widzenia ziemskiego obserwatora, gatunek ludzki powstał dzięki przypadkowym mutacjom i działaniu doboru naturalnego. Jeśli wzbogacimy to stanowisko o element wiary, możemy powiedzieć, iż Bóg tak kierował losowymi mutacjami, że powstał człowiek. [26]

Jeśli uznamy Boga za Pana Zjawisk Losowych, co wydaje się przecież rozsądne, to miał On wiele możliwości działania w takim kierunku, by świat był taki, jaki jest, by powstał człowiek zdolny do refleksji i uznania Jego istnienia. Znaleźliśmy się na Ziemi przypadkowo z przyrodniczego, ale tylko przyrodniczego punktu widzenia. Człowiek wierzący ma prawo dostrzegać w tym rękę Boga [...]. [27]

Wadą tego rozwiązania jest odrzucenie podstawowego twierdzenia ewolucjonizmu. Jeśli przypadkowość procesów ewolucyjnych jest tylko złudzeniem, to znaczy, że naprawdę ewolucja nie ma przypadkowego charakteru. Ale wtedy, wbrew tytułowi ostatnio zacytowanego poglądu Kozłowskiego, nie mamy do czynienia z ewolucją darwinowską. Co więcej, niezgodnie z tym, co sądzi Kozłowski, dokładna analiza statystyczna powinna wykryć, czy korzystne mutacje rzeczywiście zachodzą częściej niż zachodziłyby, gdyby miały przypadkowy charakter. A jeśli tego nie wykryje, to na jakiej podstawie Kozłowski twierdzi, że człowiek wierzący ma prawo dostrzegać w tym rękę Boga?

 

b) Przypadek może być użyty przez rozumnego konstruktora.

Czasami rozumny konstruktor korzysta z procesów losowych i jest to bardziej racjonalne działanie. Jeśli murarz chce użyć do zaprawy murarskiej piasku o drobnej średnicy ziarenek, używa sita o dostatecznie małych oczkach. Proces przesiewania piasku ma jednak charakter przypadkowy. Nieprzypadkowe byłoby „ręcz-

——————————

[25] Cyt. za: John L. Allen Jr., „Catholic Experts Urge Caution in Evolution Debate: Scientists, Theologians Take Issue with Schönborn’s Op-Ed Article”, National Catholic Reporter, 29 July 2005, http://ncronline.org/NCR_ Online/archives2/2005c/072905/072905h.php.

[26] Jan Kozłowski, „Ewolucja biologiczna a wiara chrześcijańska, Znak styczeń 1991, nr 428, s. 62 [53-63]; podkr. moje – KJ.

[27] Jan Kozłowski, „Pan Bóg mógł stworzyć człowieka drogą ewolucji darwinowskiej” Tygodnik Powszechny 24 lipca 2005, nr 30, 2005; http://tygodnik.onet.pl/1546,1238283,0,355785,dzial.html.

 

s. 215

ne” przesiewanie piasku powiązane z mierzeniem każdego ziarenka. Nie trzeba nikomu tłumaczyć, że bardziej racjonalną i przemyślaną jest ta pierwsza metoda. [28]

           Argument taki ma jednak podstawową wadę. Sam proces przesiewania piasku ma rzeczywiście przypadkowy charakter, ale nieprzypadkowa jest budowa sita, mechanizm jego potrząsania i rzucanie piasku na sito. Nie jest to więc w pełni przypadkowa metoda. [29] Bóg mógł stworzyć taki świat, że przypadek realizowałby jego wolę, ale musiałby to być świat odpowiednio stworzony, nie byle jaki, świat o subtelnie zestrojonych parametrach. O takim świecie mówi się przy okazji omawiania tzw. zasady antropicznej. Nie jest to jednak rozwiązanie teistyczne. Jeśli rola Boga ograniczała się tylko do zabiegów przy stworzeniu świata, to jest to koncepcja deistyczna, nie teistyczna.

           Dokładnie taką deistyczną koncepcję ma na myśli Heller, gdy pisze:

Jeżeli jednak na ten sam proces patrzy teolog, ze swojego punktu widzenia ma prawo powiedzieć, że to Bóg – stwarzając świat – określił strategię wkomponowywania przypadków w działanie praw przyrody. Oczywiście Stwórca mógł wykorzystać ewolucję do urzeczywistniania swoich celów. Teolog ma prawo powiedzieć, że Bóg działa w kosmicznym procesie ewolucji. Co dla nauk przyrodniczych jest ślepym przypadkiem, dla teologii może być celowym działaniem Boga. [30]

oraz Howard Van Till:

Gdy już zajmujemy się sprawą celu, przyjrzyjmy się krótko powszechnemu błędowi, że przypadkowość wyklucza cel. Twierdzi się często, że jeśli uzna się przeważającą rolę przypadkowości w podstawowych procesach i zdarzeniach

——————————

[28] Mieczysław Lubański słusznie pisze, że „zaczęliśmy rozumieć i akceptować dobroczynną rolę przypadku w sytuacjach wymykających się spod naszej kontroli, czy też zbyt skomplikowanych, aby się z nimi uporać” (por. Mieczysław Lubański, „Ewolucja a przypadek”, w: Janina Buczkowska, Anna Lemańska (red.), Stwarzanie i ewolucja, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2002, s. 105-106 [96-108]).

[29] Podobnie można ocenić przykład dany przez Józefa Zona (Józef Zon, „Nic nowego w starym sporze”, Filozoficzne Aspekty Genezy 2005, t. 2, http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/index.php?action=tekst &id=74). Pisze on o posługiwaniu się procesami przypadkowymi w prostym reaktorze chemicznym, „w którym część cząsteczek odpowiednio dobranych reagentów, wskutek zupełnie chaotycznych zderzeń, zmienia się w inne cząsteczki. Te z kolei mogą przyspieszać zachodzenie przekształceń , dzięki którym one same powstały. Jak długo procesy zachodzą zgodnie z zamiarem projektanta układu, może on, ale nie musi, ingerować w bieg procesów w reaktorze.” Ale sam reaktor chemiczny musi być zaprojektowany i wykonany już chyba nie wyłącznie przy pomocy procesów przypadkowych?

W literaturze przedmiotu daje się też przykłady z zakresu biologii. Biolog molekularny, Richard G. Colling, przedstawia przykład obrony immunologicznej organizmu oparty na działaniu przypadku. DNA tzw. komórek typu B, które uwalniają antyciała wyszukujące i zaznaczające bakterie lub wirusy do zniszczenia, podlega zharmonizowanym i wysoko zorganizowanym przypadkowym rearanżacjom genów, co w rezultacie prowadzi do tworzenia olbrzymich ilości różniących się komórek typu B, chroniących organizm przed wszystkim, co może mu zaszkodzić. Zdaniem Collinga tego rodzaju system oparty na przypadku daje najbardziej skuteczny mechanizm, realizujący cel ochrony życia z najwyższym stopniem pewności (por. Colling, Random Designer..., s. 177-181).

[30] „Bóg, konieczność i przypadek. Z ks. prof. Michałem Hellerem rozmawia Marek Zając”, Tygodnik Powszechny 24 lipca 2005, Nr 30 (2924); http://tygodnik.onet.pl/1546,1238284,dzial.html.

 

s. 216

ewolucji biotycznej, to wyklucza to możliwość realizowania przez rozwój ewolucyjny jakiegoś wcześniej ustalonego celu. Wystarczy prosta ilustracja, by wykazać fałszywość tego twierdzenia. Przypuśćmy, że mamy do czynienia z nieposzlakowanie uczciwym kasynem gry, w którym żadna gra nie jest oszustwem – każde rozdanie kart, każde wyrzucenie kości, każdy obrót ruletki są autentycznie przypadkowe. Czy wyklucza to możliwość, iż końcowy rezultat działania kasyna nie może być wyrazem pewnego wcześniej ustalonego celu? Z pewnością nie. Faktycznie właściciele kasyna uzależniają od tej przypadkowości swoje wyliczenia wielkości stawek, by mieć pewność, że uzyskają niezły zysk pod koniec dnia. Ale jeśli właściciele kasyna mogą użyć przypadkowych wydarzeń, by realizować swoje cele, to czy Bóg nie mógł tego zrobić na skalę dużą większą w historii kształtowania się stworzenia? [31]

Przypadek wkomponowany w działanie praw przyrody przy stwarzaniu świata może, oczywiście, być uznany za celowe działanie Boga, ale jeśli nie towarzyszy mu jakaś późniejsza ukierunkowana, nieprzypadkowa akcja, nie jest to koncepcja teistyczna, tylko deistyczna. {Albo więc teizm można uzgodnić z ewolucjonizmem, ale takim, w którym mutacje nie zawsze są przypadkowe (z ewolucjonizmem niedarwinowskim), albo jeśli ewolucjonizm ma charakter darwinowski (przypadkowość kluczowych dla ewolucji zjawisk biologicznych jest realna), można go uzgodnić jedynie z deizmem lub ateizmem.}

 

Kłopoty z naturalizmem

           Teizm rozumiany jako nadnaturalistyczny interwencjonizm jest niezgodny z fundamentalnym założeniem współczesnej nauki, z naturalizmem. Naturalizm metodologiczny zakazuje odwoływania się do czynników nadprzyrodzonych przy wyjaśnianiu zjawisk przyrodniczych. Zdaniem niżej podpisanego to właśnie Darwin doprowadził do tego, że nauka bez wyjątku akceptuje to założenie. [32] Wcześniej uczeni od czasu do czasu robili od tej zasady wyjątki. Na przykład Newton, któremu niektórzy przypisują wprowadzenie naturalizmu do nauki, [33] odwoływał się do Boga, gdy miał problemy z wyjaśnieniem stabilności swojego świata. [34 Darwin takich wyjątków nigdy nie robił:

Gdybym był przekonany, że do teorii doboru naturalnego potrzeba mi takich uzupełnień, uznałbym ją za bzdurę. [...] Słowa bym nie powiedział w obronie teorii doboru naturalnego, gdyby w którymkolwiek stadium powstawania gatunków potrzebna była jakaś cudowna interwencja. [35]

{Gdy amerykański biolog, Asa Gray, starał się uzgodnić teorię Darwina z teizmem przypisując ewolucji celowość, Darwin stanowczo zaprotestował:

Mimo szczerej chęci trudno zgodzić się ze zdaniem prof. Asy Graya, że „przemiany były kierowane wzdłuż pewnych korzystnych linii”, podobnie jak rzeki „prowadzone są po określonych i pożytecznych liniach nawodnienia” [36]}

——————————

[31] Howard J. Van Till, “The Fully Gifted Creation («Theistic Evolution»)”, w: J.P. Moreland and John Mark Reynolds (eds.), Three Views on Creation and Evolution, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1999, s. 168 [159-218].

{[32] Phillip E. Johnson uważa, że darwinizm jest mitem założycielskim naturalizmu naukowego (por. Phillip E. Johnson, Sąd nad Darwinem, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1997, s. 189).}

[33] Por. Józef Życiński, „Niedźwiedzia przysługa fundamentalistów”, Gazeta Wyborcza 16-17 lipca 2005, s. 26, http://serwisy.gazeta.pl/wyborcza/1,42786,2823374.html.

[34] Por. George Smoot, Keay Davidson, Narodziny galaktyk, tłum. Piotr Amsterdamski, Wyd. CIS, Warszawa 1996, s. 35-36. Por. też Władysław Krajewski, Ontologia. Główne zagadnienia i kierunki filozofii. Część II, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1965, s. 54.

[35] List Darwina do Lyella (cyt za: Dawkins, Ślepy zegarmistrz..., s. 390). Dawkins nie podaje jednak bliższych danych bibliograficznych. Jest to list z 11 października 1859 roku (Life and Letters of Charles Darwin, D. Appleton and Co., London 1911, vol. II, s. 7; tłumaczenie Antoniego Hoffmana jest bardziej informatywne, niż istniejące już polskie tłumaczenie tego listu: „Gdybym był przekonany, że teoria doboru naturalnego potrzebuje takich dodatków, odrzuciłbym ją jako bzdurę [...]. Nie dałbym złamanego grosza za teorię doboru naturalnego, gdyby wymagała ona cudownych dodatków na jakimkolwiek etapie jej opracowywania” (Karol Darwin, Autobiografia i wybór listów. Dzieła wybrane tom VIII, Biblioteka Klasyków Biologii, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 1960, s. 189-190).

{[36] Karol Darwin, Zmienność zwierząt i roślin w stanie udomowienia. Dzieła wybrane, t. III, cz. II, Państwowe Wyd. Rolnicze i Leśne, Warszawa 1959, s. 403.}

 

s. 217

Opinia ta nie jest czymś nieistotnym i marginalnym w koncepcji Darwina:

Tu nie mamy do czynienia z żadnym drobiazgiem. Z punktu widzenia Darwina, cała wartość teorii ewolucji w drodze doboru naturalnego polega właśnie na tym, że dostarcza ona nie-cudownego wyjaśnienia, w jaki sposób powstają złożone przystosowania organizmów. [...] Dla Darwina ewolucja, dokonująca skoków jedynie dzięki pomocy boskiej, w ogóle nie byłaby ewolucją. Istota ewolucji straciłaby wówczas jakikolwiek sens. [37]

[...] neodarwinowski paradygmat ewolucji wyjaśnia całą różnorodność i wszystkie własności istot żywych, toteż nie ma powodu do wiary w ich Stwórcę. [38]

[...] aby zrozumieć życie (lub cokolwiek innego we Wszechświecie), nie trzeba powoływać się na istnienie jego projektodawcy. [39]

Teoria ewolucji drogą doboru naturalnego tłumaczy przystosowania i zróżnicowanie świata w sposób czysto materialistyczny. Nie wymaga to Boga stwórcy ani projektanta (oczywiście, nawet przyjmując teorię ewolucji, można nadal wierzyć w Boga). [40]

[...] dzięki ewolucji świat ożywiony można wyjaśnić bez odwoływania się do sił nadprzyrodzonych [...]. [41]

Największym dokonaniem Darwina było pokazanie, że organizacja życia może zostać wyjaśniona jako rezultat naturalnych procesów, doboru naturalnego, bez jakiejkolwiek potrzeby odwoływania się do Stwórcy lub innych zewnętrznych czynników. [42]

W rezultacie połączenia niekierowanej, pozbawionej celu zmienności ze ślepym, nieczułym procesem doboru naturalnego Darwin osiągnął to, że teologiczne czy duchowe wyjaśnienia procesów życiowych są niepotrzebne. [43]

Najważniejsze jest chyba to, że jeśli świat i organizmy żywe rozwinęły się dzięki czysto materialnym, fizycznym siłom, to nie mogły zostać zaprojektowane i nie mają żadnego celu. [44]

——————————

[37] Dawkins, Ślepy zegarmistrz..., s. 390.

[38] Tamże, s. 9.

[39] Tamże, s. 236.

[40] Ernst Mayr, „Wpływ Darwina na myśl współczesną”, Świat Nauki wrzesień 2000, s. 60 [59-63]. Mayr nie wyjaśnił, w jakiego Boga można nadal wierzyć – teizmu czy deizmu?

[41] Tamże, s. 63.

[42] Francisco Ayala, “Darwin’s Revolution”, w: J.H. Campbell and J.W. Schoff  (eds.), Creative Evolution?!, Jones and Bartlett, Boston 1994, s. 5 (cyt. za: Michał Ostrowski, “Kambryjska eksplozja życia: biologiczny Big Bang”, Na Początku... 2005, nr 1-2 (190-191), s. 2-3 [2-44]).

[43] Douglas Futuyma, Evolutionary Biology, 3rd ed., Sinauer Associates 1998, s. 5 (cyt. za: Casey Luskin, „Future of Conservatism: Darwin or Design?”, Human Events, 12 December 2005, http://www.human eventsonline.com/article.php?id=10790).

[44] Douglas J. Futuyma, Science on Trial: The Case for Evolution, Pantheon Books, New York 1982, s. 12-13.

 

s. 218

Vera causa to termin, jakiego Darwin używał w odniesieniu do przyczyn naturalnych:

przypuszczenie, że każdy gatunek powstał tylko na jednym, pierwotnym obszarze urzeka swą prostotą. Kto odrzuca to przypuszczenie, odrzuca także vera causa zwykłego powstania i następnego rozpowszechnienia gatunków, a odwołuje się do cudu. [45]

Dla Darwina więc cudy to przyczyny nieistotne, nieprawdziwe. I to właśnie jest największe osiągnięcie Darwina. [46]

           Pogląd, że Darwin dokonał rewolucji także metodologicznej, jest powszechnie akceptowany:

[...] duża część konfliktu w czasach Darwina pochodziła z faktu, że istniały w efekcie dwa, a nie jeden, główne systemy poznania historii naturalnej [...] pozytywizm i kreacjonizm. Pozytywista ograniczał poznanie naukowe, które uznawał za jedynie poprawną formę poznania, do praw przyrody i do procesów obejmujących wyłącznie „drugorzędne” czyli przyrodnicze przyczyny. [47]

Naturalizm był główną przesłanką w myśleniu Darwina, a sukces jego teorii mocno poparł słuszność naturalizmu, pokazując że nadnaturalne ujęcie rzekomego projektu świata było powierzchowne. [48]

Współcześni ewolucjoniści uważają, że naturalizm jest definicyjnym elementem nauki, że nauka nienaturalistyczna po prostu nie istnieje: [49]

Biologowie muszą stale pamiętać, że to, co widzimy, nie zostało zaprojektowane, ale raczej wyewoluowało. [50]

           Jeśli ewolucjonizm nie zezwala na nadnaturalne interwencje, to jak może mieć charakter teistyczny? Istnieje kilka odpowiedzi na to pytanie.

           Niektórzy uważają, że nauka i naturalizm akceptowany w nauce dotyczą czasu, gdy Wszechświat już istnieje. Natomiast nie wykluczają takiego „ustawienia” warunków początkowych i praw przyrody, które w rezultacie będą realizowały dalekosiężne zamiary Boga. Uważają nawet, że o wielkości Boga bardziej świadczy taki świat, który bez okazyjnych „pchnięć” ze strony Boga jest w stanie wyewoluować to wszystko, co Bóg zaplanował:

Niektórzy chrześcijanie poszukują świadectwa, że „naturalne” możliwości Wszechświata są nieadekwatne, by złożyć w przeszłości pewne nowe struktury biotyczne czy formy życia. Jeśli takie „luki możliwości” można by znaleźć, to

——————————

[45] Karol Darwin, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, przeł. Sz. Dickstein, J. Nusbaum, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, s. 386 (Altaya, Warszawa 2001, s. 421-422.

[46] Por. John Darnton, „Darwin paid for the fury he unleashed. How a believer became an iconoclast”, San Francisco Chronicle, September 25, 2005, http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/09/25/INGAUERQK01.DTL&hw=darwin&sn=001&sc=1000. [47] Neal C. Gillespie, Charles Darwin and the Problem of Creation, University of Chicago Press, Chicago 1979, s. 3.

[48] David Oldroyd, Darwinian Impacts: an Introduction to the Darwinian Revolution, Humanities Press, Atlantic Highlands, N.J. 1980, s. 254.

[49] Por. Niles Eldredge, The Monkey Business: A Scientist Looks at Creationism, Washington Square, New York, NY 1982, s. 134.

[50] Francis H.C. Crick, What Mad Pursuit: A Personal View of Scientific Discovery, [1st ed. 1988] Penguin, London 1990, s. 138.

 

s. 219

– głosi to rozumowanie – luki te muszą być zapełnione od czasu do czasu przez niosące formę boskie interwencje (czasami nazywane aktami „inteligentnego projektu”). Ale jeśli Wszechświat został stworzony, co jako chrześcijanie wyznajemy, to jego naturalne zdolności są częścią danej przez Boga jego natury. A skoro tak, to bardziej skłonny jestem poszukiwać podpisu Stwórcy w hojności widocznej w formacyjnych darach stworzenia. Innymi słowy, myślę, że Stwórcę lepiej poznajemy przez to, co jego stworzenie może, niż przez to, czego nie może. [51]

Jest to jednak koncepcja deistyczna:

Chociaż termin ten rzadko kiedy się słyszy, deistyczny ewolucjonizm jest chyba najlepszym sposobem opisania tego, co ogólnie nazywa się ewolucjonizmem teistycznym. Jest to pogląd, że Bóg rozpoczął proces ewolucji, tworząc pierwszą materię i nadając stworzeniu prawa, według których nastąpił jego rozwój. W ten sposób zaprogramował ten proces. Wówczas wycofał się On z aktywnej działalności w świecie, stając się – że tak powiem – Stwórcą na emeryturze. Powstawanie stworzonego porządku wolne jest od bezpośredniego wpływu ze strony Boga. Jest On Stwórcą wszystkiego, ale bezpośrednio stworzył tylko pierwszą formę. Cała reszta Bożego stworzenia dokonała się pośrednio. Bóg jest Stwórcą, ostateczną przyczyną, ale ewolucja jest narzędziem, przyczyną najbliższą. W ten sposób, za wyjątkiem poglądu na sam początek istnienia materii, deistyczny ewolucjonizm jest identyczny z naturalistycznym ewolucjonizmem, bowiem zaprzecza on, aby osobowy Bóg bezpośrednio działał w trakcie trwającego procesu stwórczego. [52]

           Inną odpowiedzią, jak godzić naturalistyczny ewolucjonizm z teizmem, jest koncepcja, że Bóg działa, ale w sferze istnienia, podtrzymując istnienie świata. [53]

[...] kreacjonizm [...] egzystencja ludzka jest niewyjaśnialna bez odniesienia do Boga: Alfy i Omegi wszelkiego istnienia. [54]

Bóg, jako źródło istnienia, jest bezpośrednim autorem każdego skutku. Wszystkie przyczyny narzędne istnieją i działają na mocy istnienia, otrzymywanego przez Stwórcę. [55]

Jest to koncepcja nieempiryczna, mająca sens tylko na gruncie pewnych określonych filozofii, np. filozofii tomistycznej. Czy to znaczy, ze teistycznym ewolucjonistą może być tylko tomista? Koncepcja ta ma ponadto inne wady: obciąża Boga za współ-

——————————

[51] Van Till w: Howard J. Van Till and Phillip E. Johnson, “God and Evolution: An Exchange”, w: Michael Bauman (ed.), Man and Creation. Perspectives on Science and Theology, Hillsdale College Press, Hillsdale, Mich. 1993, s. 285-286 [269-293].

[52] Millard J. Erickson, Christian Theology, Baker, Grand Rapids, MI 1985, s. 480-481.

[53] Jest to koncepcja metafizyczna. Jej różne odmiany przedstawia Kazimierz Kloskowski (Między ewolucją a kreacją, Wydawnictwa Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa 1994, s. 40-59). Por. też tenże, Filozofia ewolucji i filozofia stwarzania, tom I: Między ewolucją a stwarzaniem, Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickikej, Warszawa 1999, s. 20-27, 53-77; Józef M. Dołęga, Kreacjonizm i ewolucjonizm. Ewolucyjny model kreacjonizm a problem hominizacji, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa 1988; tenże, „Główne problemy ewolucyjnego modelu kreacjonizmu”, w: Buczkowska, Lemańska (red.), Stwarzanie i ewolucja..., s. 35-55.

[54] Bernard Hałaczek, „Pozorne bliźniaki: ewolucjonizm i kreacjonizm”, w: Buczkowska, Lemańska (red.), Stwarzanie i ewolucja..., s. 85 [79-85].

[55] Michał Heller, Józef Życiński, Dylematy ewolucji, Universum, Wydawnictwo Biblos, Tarnów 1996, s. 159.

 

s. 220

udział w złu – Bóg bowiem podtrzymuje istnienie zbrodniarzy oraz katastrofalnych zjawisk przyrody, przynoszących zniszczenie i śmierć (jak tsunami z grudnia 2004). Historia z uciszeniem morza przez Jezusa sugeruje przynajmniej, że stworzony świat jest do pewnego stopnia autonomiczny w swoim istnieniu i funkcjonowaniu (inaczej bowiem zmuszeni będziemy przyjąć, że Jezus sprzeciwiał się Bogu, uciszając burzę na morzu).

           Jeszcze inną odpowiedzią są propozycje, że Bóg działa w ramach niepewności Heisenberga. Działanie takie byłoby wówczas naukowo niewykrywalne:

Jeśli Bóg od czasu do czasu wybiera konkretne rezultaty wydarzeń kwantowych i innych wydarzeń przypadkowych, aby skierować procesy przyrodnicze w pożądanym kierunku, to takie interwencje pozostają ukryte dla badania naukowego. [56]

Ale czy rzeczywiście byłyby one niewykrywalne? Przecież interwencje takie zmieniają statystykę wydarzeń. Niewykrywalność w naukowym badaniu dotyczyłaby tylko pojedynczych interwencji.

Wysoce przypadkowy charakter podstawowego mechanizmu ewolucyjnego powoduje, ze spontaniczna, niekierowana ewolucja jest bardzo powolna i nieefektywna. Z drugiej strony biosfera jest nadzwyczaj złożona i skutecznie działająca. Sugeruje to jakieś boskie kierownictwo wydarzeniami kwantowymi i innymi wydarzeniami przypadkowymi. [57]

Ponadto taka ewolucja kierowana boskimi interwencjami, nawet niewykrywalnymi naukowo, niezgodna jest z poglądem czołowych ewolucjonistów na temat natury ewolucji:

Chociaż wiele szczegółów pozostaje do opracowania, to jasne już jest, że wszystkie obiektywne zjawiska historii życia można wyjaśnić czynnikami czysto naturalistycznymi albo — używając właściwego sensu tego czasami nadużywanego słowa — materialistycznymi. Łatwo je wyjaśnić różnicową reprodukcją w populacjach (co jest głównym czynnikiem w nowoczesnej koncepcji doboru naturalnego) i głównie przypadkowym oddziaływaniem znanych procesów dziedziczności. [...] Człowiek jest wynikiem pozbawionego celu przyrodniczego procesu, który nie miał go na myśli. [58]

Proces ewolucji, w trakcie którego Bóg działa kierując ewolucję w wyznaczonym przez siebie kierunku, nie jest tym procesem, o którym mówi się we współczesnej biologii.

——————————

[56] Peter Rüst, „Dimensions of the Human Being and of Divine Action”, Perspectives on Science and Christian Faith September 2005, vol. 57, no. 3, s. 197 [191-201]. Przykłady innych autorów głoszących to stanowisko znaleźć można w artykule: Michał Heller, „Chrześcijański naturalizm”, Roczniki Filozoficzne 2003, t. 51, z. 3, s. 48-49 [41-58].

[57] Tamże, s. 198.

[58] George Gaylord Simpson, The Meaning of Evolution, Yale University Press, New Haven 1967 (rev. ed.), s. 344-345.

 

s. 221

Podsumowanie

           Dwie podstawowe cechy współczesnego ewolucjonizmu w wersji neodarwinowskiej, przypadek i naturalizm metodologiczny, uniemożliwiają jego spójne połączenie z teizmem chrześcijańskim. Rację ma więc William B. Provine, profesor biologii w Cornell University, Ithaca, N.Y., USA, według którego:

Współczesna nauka bezpośrednio implikuje, że świat jest zorganizowany ściśle według deterministycznych zasad albo przypadku. [...] Często wypowiadane twierdzenie, że współczesna biologia i założenia judeo-chrześcijańskiej tradycji są w pełni zgodne, jest fałszywe. [59]

Kazimierz Jodkowski

Literatura [styl zastosowany w książce]

·                   Allen J.L., Jr., Catholic Experts Urge Caution in Evolution Debate: Scientists, Theologians Take Issue with Schönborn’s Op-Ed Article, 2005, National Catholic Reporter, 29 July 2005, http://ncronline.org/NCR_ Online/archives2/2005c/072905/072905h.php

·                   Ayala, F., 1994, Darwin’s Revolution, w: Creative Evolution?!, red. J.H. Campbell and J.W. Schoff,  Jones and Bartlett, Boston.

·                   Colling, R.G., 2004, Random Designer. Created from Chaos to Connect with the Creator, Browning Press, Bourbonnais, Illinois.

·                   Crick, F.H.C., 1990, What Mad Pursuit: A Personal View of Scientific Discovery, [1st ed. 1988] Penguin, London.

·                   Darnton, J., 2005, Darwin paid for the fury he unleashed. How a believer became an iconoclast, San Francisco Chronicle, September 25, http://sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2005/09/25/INGAUERQK01.DTL&hw=darwin&sn=001&sc=1000

·                   Darwin, Ch., 1911, Life and Letters of Charles Darwin, D. Appleton and Co., London, vol. II.

·                   Darwin, K., 1959, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tłum. z ang. Sz. Dickstein, J. Nusbaum, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne

·                   Darwin, K., 1960, Autobiografia i wybór listów. Dzieła wybrane tom VIII, Biblioteka Klasyków Biologii, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.

·                   Darwin, K., 2001, O powstawaniu gatunków drogą doboru naturalnego czyli o utrzymaniu się doskonalszych ras w walce o byt, tłum. z ang. Sz. Dickstein, J. Nusbaum, Altaya, Warszawa.

·                   Dawkins, R., 1994, Ślepy zegarmistrz: czyli, jak ewolucja dowodzi,że świat nie został zaplanowany, tłum. z ang. A. Hoffman, Biblioteka Myśli Współczesnej, PIW Warszawa.

·                   Dołęga, J.M., 2002, Główne problemy ewolucyjnego modelu kreacjonizmu, w: Stwarzanie i ewolucja, red. J. Buczkowska, A. Lemańska, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, s. 35-55.

——————————

[59] William B. Provine, “Progress in Evolution and Meaning in Life”, w: Matthew H. Nitecki (ed.), Evolutionary Progress, University of Chicago Press, 1983, s. 65 [49-74].

 

s. 222

·                   Dołęga, J.M., 1988, Kreacjonizm i ewolucjonizm. Ewolucyjny model kreacjonizm a problem hominizacji, Akademia Teologii Katolickiej, Warszawa.

·                   Drews C., 2000, Theistic Evolution, Last update: June 2, 2005; http://www.theistic-evolution.com/theisticevolution.html

·                   Eldredge, N., 1982, The Monkey Business: A Scientist Looks at Creationism, Washington Square, New York, NY.

·                   The Elie Wiesel Foundation For Humanity, Nobel Laureates Initiative, September 9, 2005, TO: Kansas State Board of Education, http://media.ljworld.com/pdf/2005/09/15/nobel_letter.pdf

·                   Erickson, M.J., 1985, Christian Theology, Baker, Grand Rapids, MI.

·                   Futuyma, D.J., 1982, Science on Trial: The Case for Evolution, Pantheon Books, New York.

·                   Futuyma, D., 1998, Evolutionary Biology, 3rd ed., Sinauer Associates.

·                   Gillespie, N.C., 1979, Charles Darwin and the Problem of Creation, University of Chicago Press, Chicago.

·                   Gish, D.T., 1993, Creation Scientists Answer Their Critics, Institute for Creation Research.

·                   Gould, S.J., 1989, Wonderful Life: The Burgess Shale and the Nature of History, W.W. Norton & Co., New York, NY.

·                   Gould, S.J., 1993, artykuł w Natural History, March.

·                   Gould, S.J., 1994, Ewolucja życia na Ziemi, Świat Nauki, nr 12 (40), s. 61-68.

·                   Hałaczek, B., 2002, Pozorne bliźniaki: ewolucjonizm i kreacjonizm, w: Stwarzanie i ewolucja, red. J. Buczkowska, A. Lemańska, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, s. 79-85.

·                   Heller, M., 2005, Bóg, konieczność i przypadek. Z ks. prof. Michałem Hellerem rozmawia Marek Zając, Tygodnik Powszechny, Nr 30 (2924); http://tygodnik.onet.pl/1546,1238284,dzial.html

·                   Heller, M., 2003, Chrześcijański naturalizm, Roczniki Filozoficzne, t. 51, z. 3, s. 41-58.

·                   Simpson, G.G., 1967, The Meaning of Evolution, Yale University Press, New Haven (rev. ed.).

·                   Heller, M., Życiński, J.,1996, Dylematy ewolucji, Universum, Wydawnictwo Biblos, Tarnów.

·                   Hoffman, A., 1983, Wokół ewolucji, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

·                   Jodkowski, K., 1998, Metodologiczne aspekty kontrowersji ewolucjonizm-kreacjonizm, Realizm. Racjonalność. Relatywizm t. 35, Wyd. UMCS, Lublin 1998.

·                   Jodkowski, K., 2005, Wprowadzenie. Spór ewolucjonizmu z kreacjonizmem. Podstawowe pojęcia i poglądy, http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/index.php?action=tekst&id=41

·                   Judson, H.F., 1979, The Eighth Day of Creation, Simon & Schuster, New York.

·                   Kerkut, G.A., 1960, Implications of Evolution, International Series of Monographs on Pure and Applied Biology. Division: Zoology, General Editor: G.A. Kerkut, vol. 4, Pergamon Press, Oxford – London – New York – Paris.

·                   Kloskowski K., 1999, Filozofia ewolucji i filozofia stwarzania, tom I: Między ewolucją a stwarzaniem, Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa.

·                   Kloskowski K., 1994, Między ewolucją a kreacją, Wydawnictwa Akademii Teologii Katolickiej, Warszawa.

·                   Kozłowski, J., 1991, Ewolucja biologiczna a wiara chrześcijańska, Znak, nr 428, s. 53-63.

 

s. 223

·                   Kozłowski, J., 2005, Pan Bóg mógł stworzyć człowieka drogą ewolucji darwinowskiej, Tygodnik Powszechny, nr 30, http://tygodnik.onet.pl/1546,1238283,0,355785,dzial.html

·                   Krzanowska, H., 1995, Zapis informacji genetycznej, w: Krzanowska, H. Łomnicki, A., Rafiński, J., Szarski, H., Szymura, J.M., 1995, s. 17-70.

·                   Krzanowska, H. Łomnicki, A., Rafiński, J., Szarski, H., Szymura, J.M., 1995, Zarys mechanizmów ewolucji, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

·                   Lubański, M., 2002, Ewolucja a przypadek, w: Stwarzanie i ewolucja, red. J. Buczkowska, A. Lemańska, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Warszawa, s. 96-108.

·                   Luskin, C., 2005, Future of Conservatism: Darwin or Design?, Human Events, 12 December, http://www.human eventsonline.com/article.php?id=10790

·                   Mayr, E., 2000, Wpływ Darwina na myśl współczesną, Świat Nauki wrzesień, s. 59-63.

·                   Miller, K. and Levine, J., 2000, Biology, Fifth Edition, Prentice-Hall, Upper Saddle River, NJ.

·                   Monod, J., 1971, Chance and Necessity. An Essay on the Natural Philosophy of Modern Biology, Knopf, New York.

·                   Monod, J., 1974, Przypadek i konieczność, Warszawa.

·                   Morris, H.M., 1993, Foreword, w: Gish D.T., 1993, s. iv-vii.

·                   Oldroyd, D., 1980, Darwinian Impacts: an Introduction to the Darwinian Revolution, Humanities Press, Atlantic Highlands, N.J.

·                   Ostrowski, M., 2005, Kambryjska eksplozja życia: biologiczny Big Bang, Na Początku..., nr 1-2 (190-191), s. 2-44, http://creationism.org.pl/artykuly/kambr.pdf

·                   Provine, W.B., 1983, Progress in Evolution and Meaning in Life, w: Evolutionary Progress, red. M.H. Nitecki, University of Chicago Press, s. 49-74.

·                   Rüst, P., 2005, Dimensions of the Human Being and of Divine Action, Perspectives on Science and Christian Faith, September, vol. 57, no. 3, s. 191-201.

·                   Schönborn, Chr., 2005, Odnajdywanie zamysłu w przyrodzie, tłum. z ang. P. Lenartowicz, Filozoficzne Aspekty Genezy, t. 2, http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/?action=tekst&id=72

·                   Smoot, G., Davidson, K., 1996, Narodziny galaktyk, tłum. z ang. P. Amsterdamski, Wyd. CIS, Warszawa 1996

·                   Van Till, H.J., 1999, The Fully Gifted Creation («Theistic Evolution»), w: Three Views on Creation and Evolution, red. J.P. Moreland and J.M. Reynolds, Zondervan Publishing House, Grand Rapids, Michigan 1999, s. 159-218.

·                   Van Till, H.J. and Johnson, Ph.E., 1993, God and Evolution: An Exchange, w: Man and Creation. Perspectives on Science and Theology, red. Michael Bauman, Hillsdale College Press, Hillsdale, Mich., s. 269-293.

·                   Zon, J., 2005, Nic nowego w starym sporze, Filozoficzne Aspekty Genezy, t. 2, http://www.nauka-a-religia.uz.zgora.pl/index.php?action=tekst &id=74

·                   Życiński, J., 2005, Niedźwiedzia przysługa fundamentalistów, Gazeta Wyborcza 16-17 lipca, s. 26, http://serwisy.gazeta.pl/wyborcza/1,42786,2823374.html

 

s. 224

Difficulties of Theistic Evolution

Summary

 

Theistic evolution is a common way to reconcile the biblical description of creation with the scientific (evolutionary) view of origin of life and the mankind. This conception comes across a few religious and methodological difficulties. Some of them seem to be insurmountable.